Chúng ta có thật sự tự do trong lựa chọn giải trí?

Cách các sản phẩm giải trí thương mại ngày nay đang được sản xuất hàng loạt, làm cùn mòn tư duy phản biện của người thưởng thức.

Bạn đã bao giờ dành cả tiếng đồng hồ để lướt qua Netflix, Spotify hay thư viện Steam, cảm giác như mình đang có trong tay cả thế giới lựa chọn, nhưng cuối cùng lại chọn một bộ phim hành động “mì ăn liền” hoặc một tựa game đã chơi đi chơi lại nhiều lần? Cảm giác đó không phải là sự tự do. Đó là một ảo ảnh. Chúng ta thường nghĩ mình là những người tiêu dùng thông thái, tự tay chọn lựa những gì mình yêu thích, nhưng thực chất, sự lựa chọn của chúng ta đang bị định hình bởi một cỗ máy khổng lồ mà triết gia Theodor W. Adorno gọi là “Công nghiệp văn hóa” (Culture Industry).

Nhà máy sản xuất sự giải trí

Trong những năm 1940, Theodor W. Adorno và Max Horkheimer đã đưa ra một cảnh báo mà đến nay càng trở nên đúng đắn hơn bao giờ hết. Họ cho rằng nghệ thuật—thứ từng là nơi để con người đối diện với những chân lý hiện sinh—đã bị biến thành một “công nghiệp”.

Trong một công xưởng văn hóa, các sản phẩm giải trí không còn được tạo ra từ sự thôi thúc sáng tạo thuần túy. Thay vào đó, chúng được sản xuất hàng loạt (mass-production) dựa trên các công thức (formulaic) đã được kiểm chứng về mặt lợi nhuận. Hãy nhìn vào thị trường phim siêu anh hùng hay các dòng game bắn súng AAA: chúng luôn tuân theo một cấu trúc 3 hồi nghiêm ngặt, những nhịp độ đã được thuật toán tối ưu hóa, và những nhân vật mang tính biểu tượng nhưng lại rỗng tuếch về chiều sâu. Mục tiêu cuối cùng không phải là sự thấu cảm, mà là sự tiêu thụ. Chúng được thiết kế để “dễ nuốt”, để không làm người xem phải suy nghĩ quá nhiều, để giữ chân họ đủ lâu để bán cho họ món hàng tiếp theo.

Sự “Giả tạo tính cá nhân” (Pseudo-individuality)

Adorno đã dùng một thuật ngữ cực kỳ sắc sảo: Giả tạo tính cá nhân (Pseudo-individuality). Đây là cảm giác rằng bạn đang chọn một thứ “độc bản”, “đặc biệt”, “khác biệt”. Bạn chọn xem phim Marvel thay vì DC, bạn chọn chơi game thể loại này thay vì thể loại kia, bạn tin rằng gu âm nhạc của bạn là cá tính.

Nhưng dưới lăng kính của công nghiệp văn hóa, tất cả những sự lựa chọn đó đều đã được tính toán. Sự khác biệt của chúng chỉ là những lớp trang điểm bên ngoài. Về cấu trúc, chúng chia sẻ chung một bộ khung tâm lý, một cách tác động vào cảm xúc người dùng giống hệt nhau. Bạn không thực sự lựa chọn; bạn chỉ đang chọn giữa các nhãn hàng khác nhau trên cùng một kệ hàng của siêu thị văn hóa. Sự “cá nhân hóa” mà thuật toán mang lại chỉ là một cách để khiến bạn thấy hài lòng hơn khi bị “chăn dắt” vào những danh mục nội dung mà nó đã soạn sẵn cho bạn.

Sự cùn mòn của tư duy phản biện

Nguy hiểm nhất của ngành công nghiệp văn hóa không phải là việc sản xuất phim dở hay game tệ, mà là việc nó tạo ra một người tiêu dùng thụ động.

Khi một tác phẩm giải trí cung cấp cho bạn mọi thứ: nó đưa ra mọi lời giải thích, mọi bài học đạo đức, mọi tiếng cười được lồng sẵn (canned laughter), nó tước đoạt đi quyền “lao động trí óc” của bạn. Một tác phẩm nghệ thuật đích thực nên là một bài toán, một sự thách thức tư duy, hoặc ít nhất là một câu hỏi mở. Nhưng ngành công nghiệp văn hóa lại biến người xem thành những cỗ máy nhận dữ liệu thụ động. Khi chúng ta liên tục tiếp nhận những nội dung không đòi hỏi sự phản biện, khả năng tự đặt câu hỏi và khả năng nhìn nhận thế giới một cách đa chiều của chúng ta sẽ dần bị “cùn mòn”. Sự nhàm chán của cuộc sống được xoa dịu bởi sự giải trí, và người ta quên mất việc phải đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi lớn hơn về hiện sinh.

Lời kết

Chúng ta không cần từ bỏ giải trí, nhưng chúng ta cần một bộ lọc. Sự tự do thực sự không nằm ở việc chọn xem gì trong hàng nghìn lựa chọn do thuật toán dọn sẵn. Sự tự do nằm ở việc dám đặt câu hỏi về nguồn gốc của những ham muốn giải trí đó, dám từ chối những công thức lặp lại, và tìm kiếm những tác phẩm nghệ thuật dám thử thách, dám làm chúng ta khó chịu, và dám đòi hỏi chúng ta phải tư duy.

💎 Bạn muốn thảo luận về sự tự do lựa chọn giải trí? Hãy đăng ký lớp học Triết học Nghệ thuật (khai giảng ngày 31/5/2026) của Ludo School để cùng thảo luận về đề tài này.