F2P vs. Premium - Phương tiện cũng là Thông điệp

Nhìn lại cách mà cấu trúc kinh tế đã thay đổi các phương tiện giải trí khác như thế nào.

Trong quá trình phát triển của ngành công nghiệp game, hình thức thương mại hóa không chỉ đơn thuần là cách để thu tiền. Bản thân phương thức kiếm tiền chính là một “bộ khung” cấu trúc, trực tiếp định hình cách một game được thiết kế và chi phối thái độ của những người tạo ra nó. Để hiểu rõ sự khác biệt giữa hai mô hình phổ biến nhất hiện nay là Free-to-Play (chơi miễn phí) và Premium (mua đứt), chúng ta cần nhìn lại cách mà cấu trúc kinh tế đã thay đổi các phương tiện giải trí khác như thế nào.

Phim truyền hình

Để thấy rõ sự tác động của yếu tố thương mại lên một tác phẩm giải trí, hãy nhìn vào mô hình phim truyền hình (ở nước ngoài lẫn ở Việt Nam). Lấy ví dụ về các bộ phim truyền hình dài tập chiếu trên các đài truyền hình địa phương hoặc đài quốc gia vào giờ vàng. Khán giả hoàn toàn không phải trả tiền trực tiếp để xem, chi phí sản xuất được chi trả bởi các nhãn hàng mua thời lượng quảng cáo.

Khung kinh tế này buộc các đạo diễn và biên kịch phải thay đổi hoàn toàn cấu trúc tự sự. Vì đài truyền hình kiếm tiền bằng cách bán các khoảng thời lượng quảng cáo xen giữa bộ phim, phim càng dài tập và thu hút, họ càng bán được nhiều quảng cáo. Thay vì làm một bộ phim liền mạch từ đầu đến cuối, kịch bản phải được tính toán sao cho trước mỗi lần nghỉ giải lao, phim phải xuất hiện một tình tiết gay cấn (cliffhanger). Chẳng hạn như khoảnh khắc một nhân vật sắp tiết lộ một bí mật động trời, hoặc một nhân vật vừa gặp tai nạn bất ngờ. Mục đích là để giữ chân khán giả, khiến họ tò mò, hồi hộp và không cầm điều khiển chuyển sang kênh khác trong suốt vài phút quảng cáo.

Bên cạnh đó, nội dung các tập phim truyền hình thường được thiết kế lặp lại mô típ hoặc có nhịp độ dàn trải. Lấy ví dụ những bộ phim chủ đề gia đình “giờ vàng”, một hiểu lầm nhỏ có thể kéo dài qua hàng chục tập phim với những đoạn hồi tưởng liên tục. Thiết kế này giúp một khán giả bận rộn thỉnh thoảng mới ngó lên màn hình tivi, hoặc lỡ bỏ sót vài tập phim trước đó, vẫn có thể dễ dàng bắt nhịp được câu chuyện. Việc làm phim truyền hình lúc này mang đậm tính kỹ thuật và tâm lý học giữ chân khán giả.

Ngược lại, hãy xét đến trải nghiệm phim điện ảnh chiếu rạp. Khán giả mua vé trước khi bước vào phòng chiếu, tức là giao dịch tài chính đã hoàn tất. Khi rạp tắt đèn, một bộ phim điện ảnh Việt Nam chiếu rạp có thể chạy liền mạch trong suốt hai giờ đồng hồ. Đạo diễn không cần chèn những đoạn nghỉ gượng ép để nhường chỗ cho quảng cáo nhãn hàng. Cấu trúc kinh tế của phòng vé cho phép người sáng tạo tập trung hoàn toàn vào nhịp độ kể chuyện. Mọi cao trào, nút thắt và rủi ro của nhân vật đều được phát triển một cách tự nhiên theo đúng ý đồ nghệ thuật, diễn ra đúng vào thời điểm mà câu chuyện thực sự cần đến.

Sự tiến hóa của phương tiện chứa đựng Game

Lịch sử phát triển của game cũng trải qua những sự thay đổi về mặt cấu trúc tương tự như truyền hình.

Hãy quay ngược thời gian về thời kỳ hoàng kim của các cỗ máy arcade (máy xèng). Chủ các phòng máy cần thu hồi vốn đầu tư cho những thiết bị phần cứng đắt đỏ này một cách nhanh nhất có thể. Do đó, game designer phải thiết kế lối chơi sao cho người chơi liên tục nhét thêm đồng xu mới. Kết quả là các game arcade thuộc thể loại hành động cuộn cảnh hay bắn súng thường có nhịp độ rất dồn dập, độ khó cao và đầy rẫy những cái bẫy hoặc lượng kẻ thù áp đảo nhằm nhanh chóng tiêu diệt nhân vật của người chơi. Mọi chi tiết từ lượng máu, sức sát thương của quái vật cho đến bộ đếm thời gian giới hạn (time limit) đều được tính toán chi li. Thời gian sống sót trung bình của một người chơi thường chỉ kéo dài từ 90 giây đến 3 phút. Khi nhân vật cạn sinh lực, một màn hình đếm ngược khổng lồ, chớp nháy liên tục cùng dòng chữ “Continue? 9, 8, 7...” sẽ hiện lên, đánh vào tâm lý hối hả và luyến tiếc công sức để ép người chơi phải nhanh tay nạp thêm tiền. Rõ ràng, cấu trúc tài chính ở đây đã quy định trực tiếp độ khó và nhịp độ của game.

Khi máy tính cá nhân (PC) và các hệ máy console bắt đầu trở nên phổ biến, người chơi mua đĩa game và thưởng thức tại nhà. Phương tiện chứa đựng game đã thay đổi, mang theo sự sụp đổ của áp lực phải “thu tiền mỗi hai phút”. Lúc này, game designer có khoảng trống tự do để tạo ra những thể loại game hoàn toàn mới không thể tồn tại ở phòng máy arcade. Lấy ví dụ về thể loại game mô phỏng bay (flight simulator). Trong một tựa game như vậy, người chơi có thể phải dành ra hai giờ đồng hồ thời gian thực chỉ để cất cánh, duy trì đường bay ổn định thông qua việc quan sát các thiết bị đo lường và thực hiện hạ cánh. Không hề có những pha hành động cháy nổ dồn dập, và chắc chắn sẽ không có ai đứng ở phòng máy arcade nhét hàng chục đồng xu chỉ để nhìn một chiếc máy bay lướt ngang bầu trời tĩnh lặng. Tương tự, những tựa game phiêu lưu bằng văn bản (text adventure) hay game nhập vai đồ sộ đòi hỏi hàng chục giờ đồng hồ để đọc cốt truyện, phát triển nhân vật và khám phá thế giới cũng bắt đầu nở rộ. Những trải nghiệm có nhịp độ chậm rãi, đòi hỏi sự kiên nhẫn và suy nghĩ sâu sắc này chỉ có thể thành hình khi cấu trúc kinh tế thay đổi, giải phóng sản phẩm khỏi sự hối thúc của cơm áo.

Mô hình Free-to-Play

Bước vào kỷ nguyên hiện đại, đặc biệt là trên nền tảng di động, mô hình Free-to-Play (F2P) vươn lên mạnh mẽ. Giống như truyền hình phát sóng miễn phí, người chơi F2P không cần trả tiền để tải game. Do đó, thiết kế cốt lõi của game F2P xoay quanh hai mục tiêu chính: duy trì sự gắn bó của người chơi (retention) và tạo ra cơ hội để người chơi chi tiêu các khoản nhỏ (monetization).

Về mặt thiết kế, các game designer trong mô hình F2P thường áp dụng những hệ thống vòng lặp (loops) được tính toán kỹ lưỡng. Chẳng hạn, game có thể sử dụng hệ thống “năng lượng” hoặc “thể lực”, giới hạn số lượt chơi trong một khoảng thời gian nhất định. Để vượt qua thời gian chờ đợi này, game cung cấp các lựa chọn thanh toán vi mô. Bên cạnh đó, hệ thống phần thưởng ngẫu nhiên (gacha, loot box) hay các thông báo đẩy (push notifications) nhắc nhở nhận quà điểm danh hàng ngày được thiết kế để tạo thói quen mở game thường xuyên.

Thái độ của developer trong mô hình F2P mang tính chất phân tích dữ liệu sâu sắc. Họ nhìn nhận tệp người chơi của mình thông qua các chỉ số như người dùng hoạt động hàng ngày (DAU), tỷ lệ giữ chân sau ngày đầu tiên, và doanh thu trung bình trên mỗi người dùng (ARPU). Khán giả được xem như một tập hợp người dùng của một dịch vụ trực tuyến. Developer hoạt động giống như người điều hành dịch vụ, liên tục cân bằng các thông số, tổ chức sự kiện và cập nhật nội dung mới để kéo dài vòng đời của sản phẩm và tối ưu hóa tỷ lệ chuyển đổi từ người chơi miễn phí sang người chơi có nạp tiền.

Mô hình Premium

Trái ngược với hệ thống dịch vụ kéo dài của F2P, mô hình Premium yêu cầu người chơi trả một khoản phí cố định từ ban đầu để sở hữu toàn bộ sản phẩm. Cấu trúc kinh tế này đưa trải nghiệm game trở lại gần hơn với điện ảnh.

Về mặt thiết kế, game Premium không cần phải lo lắng về việc giữ chân người chơi lâu nhất có thể hay tìm cách chèn các giao dịch vi mô vào quá trình trải nghiệm. Điều này cho phép game designer tạo ra những tác phẩm có tính hữu hạn, với mở đầu, cao trào và kết thúc rõ ràng. Các cơ chế trong game được sinh ra hoàn toàn để phục vụ cho sự thú vị của cốt truyện hoặc chiều sâu của lối chơi. Nếu người chơi tìm thấy một thanh kiếm quý, đó là phần thưởng cho kỹ năng hoặc sự khám phá của họ, chứ không phải là một món đồ cần phải mở khóa bằng tiền mặt.

Thái độ của developer trong mô hình Premium thay đổi từ “nhà cung cấp dịch vụ” sang “người phụng sự”. Khán giả lúc này là những khách hàng đã bỏ tiền trước dựa trên sự tin tưởng. Developer mang trên vai trách nhiệm phải cung cấp một trải nghiệm xứng đáng với số tiền đó. Thái độ của họ đối với người chơi là sự cam kết về chất lượng và sự trọn vẹn. Họ tập trung vào việc tạo ra những dấu ấn cảm xúc, những cơ chế chơi đột phá hoặc những câu chuyện có sức nặng, bởi vì thành công thương mại của họ phụ thuộc hoàn toàn vào danh tiếng, bài đánh giá và sự hài lòng thuần túy của người chơi sau khi trải nghiệm xong toàn bộ tác phẩm.

Kết luận

Bài viết này không nhằm đánh giá xem mô hình nào là sai hay đúng, mà chỉ muốn chỉ ra rằng mỗi mô hình thương mại đều mang theo một lăng kính thiết kế riêng, được quyết định bởi cách nó kiếm tiền, và từ đó định hình hai lối tư duy làm việc đối lập. Những developer làm game F2P hoạt động giống như những nhà kinh doanh điều hành một dây chuyền công nghiệp hóa, nơi mọi quyết định được thúc đẩy bởi dữ liệu, hệ thống dịch vụ và tâm lý thói quen của tệp khách hàng khổng lồ. Trong khi đó, những developer làm game Premium lại mang dáng dấp của những người thợ thủ công, tỉ mỉ đẽo gọt từng chi tiết để tạo ra một sản phẩm phụng sự hoàn chỉnh, đề cao tính liền mạch và sự cam kết trọn vẹn đối với những người yêu thích game.